તમારી લાગણી તકલીફ નથી. એની પાછળની વાર્તા તકલીફ છે.
આ પોસ્ટ મૂળ રૂપે મારા જૂના બ્લોગ પર જાન્યુઆરી ૨૦૨૧માં લખાયેલી. અહીં ફરીથી લઈ, સ્પષ્टता માટે ફરીથી લખી છે, પણ મૂળ વાત જેવી છે એવી જ રાખી છે.
થોડાં વર્ષો પહેલાં મેં માર્ક મેન્સને શેર કરેલી એક પંક્તિ વાંચી, અને સ્ક્રોલ કરતાં હાથ થંભી ગયો:
લાગણીઓ મૂલ્ય-તટસ્થ છે. (Emotions are value neutral.)
ત્રણ શબ્દો. કોઈ નાટક નહીં. અને છતાં એણે ચૂપચાપ મારા માથાની અંદરનું ફર્નિચર ફેરવી નાખ્યું.
વાત લગભગ શરમ આવે એટલી સાદી છે: લાગણી, એ પોતે, કંઈ અર્થ નથી રાખતી. એ સારી નથી, ખરાબ નથી. એ કોઈ ચુકાદો નથી. અર્થ, મૂલ્ય, એ તો કારણ માં છુપાયેલું છે, જે કારણે એ લાગણી ઊભી થઈ. પછી આપણે અંદર આવીને એના ઉપર લેબલ ચોંટાડી દઈએ છીએ.
એક વાર આ વાત દેખાઈ જાય, પછી અનદેખી નથી થઈ શકતી.
ધુમાડાને જ આગ સમજી લેવાની ભૂલ
છેલ્લે કોઈ મીટિંગ પહેલાં ગભરામણ થઈ હતી એ યાદ કરો. મોટા ભાગે આપણે ગભરામણને જ દુશ્મન બનાવી દઈએ છીએ. શ્વાસ લઈને કાઢી નાખવાની કોશિશ, ધ્યાન બીજે વાળવાની કોશિશ, માથું નીચું કરીને પાર કરી જવાની કોશિશ. પણ ગભરામણ તો ધુમાડો છે. આગ બાર જગ્યાએ હોઈ શકે:
- તમારી તૈયારી અધૂરી છે. (લાગણી ઉપયોગી છે. એને સાંભળો.)
- સામે બેઠેલા લોકોનું તમને માન છે, અને તમે સારું કરવા માગો છો. (આ ગભરામણ નથી, આ તો કાળજી એ ડરનો વેશ પહેર્યો છે.)
- તમારો બોસ તમને એ માતા-પિતા જેવો લાગે છે જેને તમે ક્યારેય ખુશ ન કરી શક્યા. (હવે વાત આવી. આનો આ મીટિંગ સાથે કોઈ સંબંધ જ નથી.)
એક જ લાગણી. ત્રણ સાવ અલગ આગ. ત્રણ સાવ અલગ જવાબો. જો ત્રણેયને એક જ રીતે જુઓ (ચૂપચાપ બેસી જા, છે જ માત્ર ગભરામણ), તો તમારી નર્વસ સિસ્ટમ જે સૌથી મહત્વનું સંકેત મોકલી રહી હતી એ તમે કચરામાં નાખી દીધું.
રોજિંદા થોડાક દાખલા
જે મિત્રને બઢતી મળી. એ સમાચાર સંભળાવે ત્યારે છાતીમાં એક ઝીણો, કદરૂપો ડંખ થાય છે. મોટા ભાગના લોકો તરત જ પોતાને જજ કરવા લાગે છે: હું ખરાબ મિત્ર છું, હું ઈર્ષાળુ છું, મારામાં શું ખોટ છે. પણ એ ડંખ મૂલ્ય-તટસ્થ છે. એક ક્ષણ એની સાથે બેસો. કદાચ એ યાદ કરાવી રહ્યો છે કે તમે તમારી પોતાની કારકિર્દી વિશે એક અઘરી વાત ટાળતા આવ્યા છો. કદાચ એ રસ્તાનું દુઃખ છે જે તમે પસંદ ન કર્યો. કદાચ માત્ર થાક છે. લાગણીએ તમારી સાથે વિશ્વાસઘાત નથી કર્યો. એ આંગળી ચીંધી રહી છે. તમારું કામ આંગળી ચાટવાનું નથી, જ્યાં ચીંધે છે ત્યાં જોવાનું છે.
જે જીવનસાથી “બરાબર છું” કહે છે. એ કહે છે “બરાબર છું.” સાવ સ્પષ્ટ છે કે બરાબર નથી. તમારી છાતીમાં એ જ જૂની તાણ આવે છે. જો લાગણી પર પગલું ભરો, તો તમે ગુસ્સો કરો, અલગ થઈ જાઓ, અથવા જરૂર કરતાં વધારે માફી માગવા લાગો. જો કારણ માટે રોકાઈ જાઓ, તો કદાચ સમજાય કે વાત એમની છે જ નહીં. વાત તો ઓફિસથી આવેલા જવાબ વગરના ઈમેઈલની છે, અધૂરી ઊંઘની છે, અથવા જૂના ઘા પર આ પરિસ્થિતિએ આંગળી મૂકી દીધી છે.
રાતના ૧૧ વાગ્યાનો મેસેજ. તમે વાંચો છો. ગુસ્સાનો ઝબકારો થાય છે. તમે લાંબો જવાબ ટાઈપ કરવા માંડો છો. થોભો. ગુસ્સો સાચો છે, પણ એ આ મેસેજ વિશે છે, કે પેલી સત્તર બીજી વાતો વિશે જે આ વ્યક્તિએ કરી છે અને તમે કોઈ દિવસ વાત નથી કરી? આ મેસેજ તો ઠણકો છે. લાકડું તો મહિનાઓથી ભેગું થતું આવ્યું છે. ઠણકાને જવાબ આપશો તો ખોટું ઘર બાળી નાખશો.
અભિનેતા નહીં, સાક્ષી બનો
આ ભાગ માટે અભ્યાસ જોઈએ, અને હું હજી પણ આમાં કાચો છું.
જ્યારે લાગણી મોટેથી બોલે, ત્યારે તમારું કામ એને સુધારવાનું, દબાવવાનું કે એના પર પગલું ભરવાનું નથી. તમારું કામ છે: એટલા ધીમા પડવાનું કે પૂછી શકો, આનું કારણ શું છે. નદીના કિનારે બેસીને પ્રવાહને જોતી વ્યક્તિ બનો, પ્રવાહમાં ઘસડાતી નહીં.
એ જ ક્ષણે જવાબ શોધવો જરૂરી નથી. એ ફાંદો છે. તીવ્ર લાગણીઓ અને સ્પષ્ટ વિચાર એક જ ઓરડામાં ભાગ્યે જ રહે છે. તમે કહી શકો, જ્યારે વિચારી શકાશે ત્યારે પાછો આવીશ. લાગણીને એના મૂલ્યથી અલગ પાડવાથી તમને સમય મળે છે. અને લગભગ હંમેશા, સમય જ તો ખરેખર જોઈતો હતો.
ફેરફાર નાનો લાગે, પણ વાસ્તવમાં મોટો છે: તમે લાગણીઓને પ્રતિક્રિયા આપવાનું બંધ કરો અને કારણોને જવાબ આપવાનું શરૂ કરો.
પણ માપવું શેની સામે?
અહીં એક વાત છે જે કોઈ કહેતું નથી.
જે ક્ષણે તમે નક્કી કરો કે લાગણી મૂલ્ય-તટસ્થ છે, જ્યાં સુધી એનું કારણ ન જડે, ત્યાં જ પાછળથી એક ધીમો સવાલ સરકી આવે છે: કારણ જડ્યા પછી, એને માપીશ શેની સામે? આ ગુસ્સો ખરેખર મારી કોઈ ઊંડી માન્યતાને ધક્કો લાગ્યો છે એટલે છે, કે માત્ર અહંકાર ઘસાયો છે એટલે? આ ઉદાસી શોક છે, કે સારા કપડાંમાં લપેટાયેલી આત્મ-દયા? ઉપયોગી જવાબ માટે કોઈ માપદંડ જોઈએ.
મોટા ભાગના આપણી પાસે એ માપદંડ સભાનપણે હોતો જ નથી. આપણે મા-બાપ, શાળા, ધર્મ, બ્રેકઅપ, શરમ, અને છેલ્લે સાંભળેલા પોડકાસ્ટમાંથી ઉધાર લીધેલી માન્યતાઓનું એક ઝાંખું પોટલું ઊંચકીને ફરીએ છીએ, અને એને અંતઃસ્ફુરણા કહીએ છીએ. નાના સવાલો માટે અંતઃસ્ફુરણા ઉત્તમ છે. પણ જ્યારે સવાલ એ હોય કે આ લાગણી ખરેખર શેના વિશે છે, ત્યારે અંતઃસ્ફુરણા એ જ વસ્તુ છે જેને લાગણીએ સૌથી પહેલાં હાઈજેક કરી લીધી છે.
માપદંડ ક્ષણની બહાર રહેવો જોઈએ. મારો માપદંડ બસ એક ટૂંકી યાદી છે: પ્રામાણિકતા, કામ, કુટુંબ, સમય, અને ખરાબ દિવસે હું લોકો સાથે કેવો વર્તવા માગું છું, એના વિશે હું ખરેખર શું માનું છું. કંઈ ભારેખમ નહીં. એને લખી નાખવાની ક્રિયા જ મોટા ભાગની કિંમત છે: કંઈક શબ્દોમાં મૂકવું જેટલું મુશ્કેલ, એટલી જ આપણી પાસે એના વિશે સ્પષ્ટતા ઓછી. એક વાર કાગળ પર ઊતર્યું, પછી દરેક નવી લાગણી પાસે ધક્કો મારવા માટે કંઈક નક્કર છે. આ લાગણી મને એ વાતો તરફ લઈ જઈ રહી છે, કે દૂર? એ સવાલનો જવાબ આપી શકાય. મારે આ અનુભવવું જોઈએ? નો જવાબ આપી શકાતો નથી.
તો સાર શું?
લાગણીઓ તમારું ચારિત્ર્ય નથી. જે રીતે તમે માનો છો એ રીતે તમારી પણ નથી. એ તો હવામાન છે. ચારિત્ર્ય ત્યાં છે જ્યાં તમે હવામાનનું કારણ સમજ્યા પછી શું કરો છો.
- લાગણી માહિતી છે, ચુકાદો નથી.
- ખરી માહિતી લાગણીના કારણમાં પડેલી છે.
- પ્રતિક્રિયા મુલતવી રાખી શકાય. લાગણીને હંમેશા મુલતવી રાખી શકાતી નથી. એ ઠીક છે.
- કારણને માપવા માટે કોઈ માપદંડ વગર, તમે વારંવાર લાગણીને જ જવાબ સમજતા રહેશો.
વિચારવા જેવા થોડા સવાલ
થોડા સવાલ જે હું પોતે મનમાં ફેરવી રહ્યો છું. કદાચ તમે પણ ફેરવજો:
- છેલ્લે જ્યારે તમે કોઈ વર્તન માટે પસ્તાયા હતા: ત્યારે પસ્તાવો લાગણી નો હતો, કે એ ક્ષણે તમે પોતાને જે વાર્તા સંભળાવી હતી એનો?
- જો આજે તમારે એક પૅરેગ્રાફમાં લખવું પડે કે તમે તમારી લાગણીઓને માપવા માટે કયા મૂલ્યો વાપરવા માગો છો, તો ખરેખર શું લખાશે? જે લખવું જોઈએ એ નહીં, જે ખરેખર માનો છો એ.
- તમારા જીવનમાં અત્યારે કોઈ એવી લાગણી છે જેને તમે સમસ્યા સમજીને બાજુએ ધકેલી રહ્યા છો, જ્યારે ખરેખર એ એક સંદેશવાહક છે જેને તમે વાક્ય પૂરું કરવા જ નથી દીધો?
- જ્યારે કોઈ વાત તીવ્રતાથી અનુભવાય છે, ત્યારે એને એ રીતે અર્થઘટન કરવાનું તમને કોણે શીખવ્યું? એ વ્યક્તિની સલાહ આજે પણ તમે માનો છો?
- જો તમે માની લો કે દરેક અઘરી લાગણી સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી મૂલ્ય-તટસ્થ છે, તો તમારા આ અઠવાડિયામાં શું બદલાઈ જાય?
એમના જવાબ મોટેથી નહીં આપો તો ચાલશે. પણ એમને સરકી જવા ન દેતા.
ખુશ થઈને શીખતા રહીએ, આપણે બધા, જિંદગીની આ વિચિત્ર, સતત ચાલતી, જાતને સમજવાની યાત્રામાં.